Seeing by Smelling – How to Enhance the Experience for Blind and Low Sighted People in a Museum of ‘Visual’ Art

This post by Caro Verbeek originally appeared on Futurist Scents

In 2015 I embarked on one of the greatest adventures of my life. IFF (Hilversum), the Rijksmuseum (Amsterdam) and I (Vrije Universiteit Amsterdam) reconstructed a dozen historical and other scents for our joint project ‘In Search of Lost Scents’. All scents were related to art works from the so called ‘Highlight tour’: a unique project combining the best of (very different) worlds.

Right before the lockdown (due to corona) I was able to introduce some of these scents to a group of blind and near sighted people during a tour at the Rijksmuseum, organized by Hannes Wallrafen of Stichting Geluid in Zicht and Cathelijne Denekamp. Denekamp is manager of accessibility in the museum and is convinced the senses can play an important role in inclusivity:

“In order to make objects come to life, touch and smell are essential tools for blind people or people with low vision. The Rijksmuseum is considered a very visual museum. As a museum we acknowledge our responsibility of giving blind people or people with low vision access to art and history without using their eyes. Scent and story-telling enable us to do that.”

Olfactory tour for blind and near-sighted people at the Rijksmuseum.
Olfactory tour for blind and near-sighted people at the Rijksmuseum. Some (including me) are wearing especially designed scent necklaces which are a co-creation and -design by Caro Verbeek, Justus Tomlow and Bernardo Fleming (IFF).

Understanding rituals by the sense of smell – The Adoration of the Magi

We started our multi-sensory tour in the dimly lit vaulted rooms that store medieval and renaissance art works. We halted at the painting ‘Adoration of the Magi’ by Geertgen tot Sint Jans. The artist confronts us with lavishly dressed men holding precious gifts in front of a new-born child sitting on the lap of his mother. After this description the participants recognized the biblical story of the three kings offering frankincense, myrrh and gold to Jesus without even hearing the title of the painting. Not mentioning such details leaves more room for the mind to explore and imagine.

Frankincense and myrrh were meant as burnt offerings to pay honour to kings and gods. In antiquity  resins were burnt ‘per fumum’ (through smoke) to make its fragrant emanations reach the nostrils of divine beings. Every contemporary viewer of this painting would have understood that by offering these fragrances these royals symbolically acknowledged the divine and profane superiority of Christ; a meaning that got lost somewhere over the past centuries. And so did the meaning and aromatic quality of one of the scents.

The participants were enabled to actually smell myrrh as part of a story-telling technique. Its aromatic quality (bitter) is connected to its historical meaning: besides being an offering to a god, the bitterness of this resin was considered prophetic and referred to the future suffering of Christ. This means that sensory engagement can actually lead to a better understanding of past rituals. Here’s what participant Emilie De Lanoy Meijer recalled months later:

“Because of the scent of myrrh I instantly felt transported to the story and time it took place.”

Scents are in fact known to elicit intense historical sensations, according to neuro-scientist Richard Stevenson; even more so than images or sounds.

Geertgen tot Sint Jans, Adoration of the Magi, 1480 – 1485.
Geertgen tot Sint Jans, Adoration of the Magi, 1480 – 1485. Two of the gifts offered to Jesus were scents. Myrrh literally translates as bitter and smells accordingly.

“As a fully blind individual I do not feel any connection to paintings, but rather to stories”

We then took a small detour to a so-called ‘pomander’ in the department of the ‘special collections’. Pomanders are metal jewels filled with fragrances, worn by people of high status such as doctors and lawyers. They were hung from a chain or ‘chatelaine’ so the scents could be taken to the nose at will. Fragrances were supposed to help protect people from diseases, which were thought to be caused by bad smells (think of ‘malaria’ which literally means ‘bad air’). Baring in mind the story surrounding the three magi: a pomander could also function as a prayer nut which contents were an offering or wordless prayer in itself.

Read more

Smelling Historical Transformations – How Turkish Cologne-Culture was Revived by Corona

This post by Caro Verbeek originally appeared on the Futurist Scents blog.

About 6 weeks ago – shortly before the ‘intelligent lockdown’ – the familiar smells that characterize my neighborhood in the west of Amsterdam suddenly changed. Not in an unpleasant way, but quite dramatically. I followed my nose and wound up at the small grocery store where I usually do my shopping. A strong refreshing scent seemed to emanate from it, covering the entire block. I figured it was a citrus fruit of some sort, but it was extraordinarily strong.

Upon asking the shopkeeper he promptly replied: “It’s cologne from my home country Turkey. I use it to stay clean!”, and he showed me how he did it by applying some of the liquid lavishly on his hands directly from a big bottle. I wondered if this sudden change of habit, perceivable outside his shop, was connected to the outbreak of Corona. It was. The next day I read in a news item that the phenomenon I had noticed on a local scale, was taking place on an international level. Even the BBC recently picked it up. They merely focused on the economic impact though. But there is so much more to it.

blog eau de cologne

The zesty smell is so well-known and typical for the country, that a national representative – when asked by artist Gayil Nalls what the national scent of Turkey could be – said that:

“The scents of lavender and pine grow lavishly in Turkey. However, if you must choose the most applicable of fragrances, the lemon and rose are certainly the ones that are most popularly used. And of those, Turkey would be represented by lemon. It’s everywhere. The lemon cologne is sprayed on you, given to you, 100% of Turkish people have lemon cologne in their homes. Lemon is a very culturally important smell for us” (Birnur Fertekigil, Counselor and Staff, Permanent Mission of Turkey to the United Nations, you can read more about the olfactory social sculpture World Sensorium and find out which scent was selected by your country here)

The BBC reported that the renewed purpose of cologne was novel, but its practical and medicinal use actually has a long tradition that actually wasn’t lost at all: “I associate lemon with being ill”, a Turkish museum expert had told me during a meeting just a few days prior to the lockdown. “Whenever I was sick as a child my mother gave me cologne”.

In fact, when the first cologne (by the Italian barber Gian Paolo de Feminis and Farina, not by 4711) was marketed in the city of Cologne, it was already promoted as a miracle water, a cure-all elixir, or ‘aqua mirabilis’ as literary historian Richard Stamelan explains:

“In an early attempt of self-promoting hyperbole, Feminis’s “miraculous” water was advertised as a remedy for problems the stomach, skin and even for women going into labour” (2006)

blog eau de cologne farina

The shift from the medicinal to the aesthetic use of eau de Cologne must have occurred in the 19th century:

“Although eau de Cologne was originally introduced to the public as a sort of “cure-all,” a regular “elixir of life,” it now takes its place, not as a pharmaceutical product, but among perfumery” (Septimus Piesse, 1857).

But while advertisements from the 20th century, there are plenty of examples of the medicinal use of eau de Cologe. Apparently it could kill lice as this example from the collection of the Rijksmuseum shows.

blog eau de cologne als medicijn

Eau de Cologne is the oldest still marketed scented product. The recent rise in sales shouldn’t just be explained as an economic phenomenon, but as a historical and cultural development. Its use is as versatile as it is intriguing, and it perceivably connects the present to the past, especially today.

Read more about the history of Turkish cologne here.

Ruik niet in ijdelheid! – de medische en religieuze rol van geur in de 17de eeuw

This post by Caro Verbeek originally appeared on the Futurist Scents blog.

Op het eerste gezicht is dit een heel curieuze voorstelling. Er gebeurt zoveel dat je bijna niet weet waar je moet kijken. Een man in luxe nachttenue snuffelt verlekkerd aan een bosje bloemen vanuit zijn hemelbed, terwijl een rijk uitgedoste figuur rechts van hem zich laaft aan rookpluimen. Een rondboog boven hem geeft een doorkijkje naar een meer verheven tafereel. Een geestelijke doet een brandoffer van een (ongedefinieerd) dier. Rechtsboven zwaait een man in pij een wierookvat richting een altaar.

allegorie reuk collaert

Guillaume Collaert, naar Nicolaas van der Horst, ‘Allegorie van de reuk’, ca. 1610 (voor 1630). 

We hebben hier te maken met een bijzondere uitvoering van een allegorie van de reuk door Guillaume Collaert naar Nicolaas van der Horst uit de vroege 17de eeuw. Waar vaak erotische, culinaire of andere banale aspecten van de reuk (zoals het verschonen van poepluiers) worden uitgelicht in voorstellingen van dit zintuig, nemen in deze prent religieuze en medische functies van geur de hoofdrol in.

Om dit te begrijpen heeft de lezer eerst achtergrondinformatie nodig over de dramatisch verschillende manier, waarop er over de reuk werd gedacht in de zeventiende eeuw.

Ten eerste was er – tot de ontdekking van Pasteur – geen kennis over ziektekiemen of over moleculen. Dat betekent dat de lucht werd voorgesteld als een zogenaamd ‘fluidum’. Stond die lucht te lang stil, dan bestond de kans dat deze verziekt raakte en kon gaan stinken. Stank werd niet alleen gezien als manifestatie van ‘onelastische lucht’ zoals Alain Corbin ons leert (1), maar ook als de oorzaak van ziekte en de verspreiding ervan. Dit geloof staat bekend als de ‘miasma-theorie’ en het werd alom geaccepteerd en gepraktiseerd door zowel de armste sloeber als de meest geleerde dokter. Om de lucht weer gezond te maken, volstonden sterk ruikende en zoete geuren, zoals kaneel, boomharsen en andere planten (zie ook mijn blog over de geurende medicijnen uit deze apothekerskast van het Rijksmuseum). Mensen van lagere komaf moesten het doen met de geur van geiten, azijn en rozemarijn.

De figuur in bed is waarschijnlijk een hooggeplaatste figuur die als remedie tegen een onbekende ziekte aan bloemen ruikt. Dit was niet ongebruikelijk. We zien in de aantekeningen van de lijfarts van Willem van Oranje dat hij geregeld geurige medicamenten voorschreef. Toen de prins in 1574 leed aan ernstige buikloop (wat op zichzelf al de nodige geuren voor de geestesneus oproept die waardig zijn voor een allegorie), onderzocht Pieter van Foreestus eerst met al zijn zintuigen diens urine, voor hij bescheiden mededeelde dat de prins het beste wijn met kaneel  kon gaan drinken. Groene takken van loof in zijn kamer zouden de zieke lucht doen verfrissen (2). Na een paar dagen knapte de prins inderdaad op. Deze jongeman in zwart-wit ziet er blakend uit: hebben de geuren hun werk al gedaan?

collaert zieke

Guillaume Collaert, uitsnede van ‘Allegorie van de reuk’ met bloemruikende man.

In ‘onze’ prent wordt de lucht daarnaast begeurd – en dus gezond gemaakt – door een ‘brûle-parfum’ of een parfumbrander. De opstijgende pluimen gaan een mooie beeldrijm aan met de veren in de hoed van de edele. Onderin werd de hittebron geplaatst met luchtgaten voor voldoende zuurstof. Typische geurstoffen om hiervoor te gebruiken waren houtsoorten zoals ceder, en harsen zoals labdanum (cisteroos), mirre en wierook. De openingen bovenin zorgden ervoor dat de geur zich kon verspreiden.

 

allegorie reuk edelman  BK-1957-3 parfumbrander

Guillaume Collaert, uitsnede van ‘Allegorie van de reuk’ met brûle-parfum en rechts een rijkelijk gedecoreerde parfumbrander van Desiderio da Firenze uit ca. 1540, beide uit de collectie van het Rijksmuseum Amsterdam.

Behalve in de medische zorg, werd geur ingezet in religieuze praktijken, zoals bij het ‘bewieroken’ van heilige plaatsen. Linksboven in de allegorische prent van Collaert zwaait een figuur met een wierookvat. Hierin bevindt zich smeulende hars, waarschijnlijk van wierook. Deze vaak in de Bijbel genoemde substantie bestond uit de hars van de – mogelijk uit Ethiopië afkomstige – olibanum; een zoetruikende stof met licht peperige en citrische noten van de Boswellia die nog steeds in de katholieke kerk wordt gebruikt. Zoetgeurende lucht werd kennelijk niet alleen als gezond ervaren, maar ook als manifestatie van het goddelijke. De methode van het branden van harsen om de goden te eren, werd door de Romeinen ‘per fumum’ genoemd, waaruit ons woord voor het meer banale ‘parfum’ is afgeleid.

collaert wierookvat

Guillaume Collaert, uitsnede van ‘Allegorie van de reuk’ met reukoffer.

Ook een brandoffer was een manier om de neusgaten van God te bereiken. Direct na het bereiken van land, doet de oud-testamentische Noach bijvoorbeeld een offer van ‘rein vee’, hier verbeeld door Caspar Luyken. De rookpluimen vielen in goede aarde: “de geur van de offers behaagde de Heer”, staat vermeld in Genesis.

offer caspar luycken 2

Cranach, ‘Offer van Noach na de zondvloed’, 1712.

Het offer op de prent van Collaert is die van een dier dat zijn noodlot nederig lijkt te aanvaarden, terwijl een aantal honden (uiteraard ook verwijzingen naar de reuk) toekijken. Een biddende vrouw kijkt in hoopvolle verwachting toe. Mogelijk wordt gebeden voor het herstel van een zieke.

collaert reukoffer

Guillaume Collaert, uitsnede van ‘Allegorie van de reuk’ met brandoffer.

Natuurlijk waren gezondheid en religie nog niet zo duidelijk van elkaar gescheiden zoals ze dat nu zijn. In deze prent zijn beide functies verweven. De glimlach van de bloemruikende man en de luxe kledij van de mannen onderin de prent echter, lijken ook een waarschuwing te zijn. Gebruiken zij de geuren misschien vooral voor aardse genoegens? De voorstelling mag dan een allegorie van de reuk zijn, maar bevat in feite ook een vanitas-boodschap: ‘memento mori’, of ‘denk eraan dat gij zult sterven’. Ruik dus niet in ijdelheid, want de beste geuren zijn aan God voorbehouden.